درباره پروژه سفرهای آقای کِرم

مشکل چیست؟
روشن است که آینده سازان این مرز و بوم کودکان امروز ما هستند.
کودکانی که امروز در آپارتمان های کوچک و شهرهای آسفالت شده و بین آهن و بتن زندگی می کنند (۷۵٪ جمعیت امروز ایران شهرنشین هستند).
این کودکان می بینند که والدینشان در اداره یا شرکت کار می کنند، از بانک پول می گیرند و آنچه را لازم دارند از سوپرمارکت تهیه می کنند. پس دور از انتظار نیست که ذهنیت کودکان از «زمین مادر ماست» به سوی «فروشگاه مادر ماست» کشیده ‌شود.
در واقع، طبیعت در نظر این کودکان جایی است که مردم فقط برای تفریح و پیک نیک به آنجا می روند و اگر هم نباشد شهربازی، پارک، سینما و غیره هست… و اصل زندگی در کارخانه و شرکت و بنگاه در جریان است و چنین است که نگرانی و تلاش برای حفظ طبیعت یک دلمشغولی لوکس شمرده می شود.
اما از سوی دیگر قطع ارتباط با طبیعت، از جنبه ای دیگر نیز به کودکان ما آسیب می‌رساند. اصطلاح «اختلال کمبود طبیعت» که در سال ۲۰۰۵ بکارگرفته شد، برای این بود که نشان دهد چگونه قطع ارتباط جامعه با طبیعت بر کودکان اثر می‌گذارد.
در این زمینه مطالعات بسیار مفصلی انجام شده است که نشان می دهد همزمان با کم شدن ارتباط کودکان با طبیعت، اختلالات دیگری افزایش می‌یابند که مرتبط با تمرکز حواس و بی‌توجهی، اضافه وزن، اضطراب و افسردگی است. از سوی دیگر تحقیقات نشان می دهد که تعامل با محیط‌های طبیعی نقش مهمی در رشد کودک ایفا می کند؛ از آن جمله می‌توان به رشد توانایی های حل مسئله و تفکر انتقادی و همچنین رشد خلاقیت اشاره کرد. برای مثال، تحقیقی که در دانشگاه الینویز بر روی اختلال حواس پرتی (Attention Deficit Disorder) بچه ها انجام شد ، نشان داد که همزمان با ایجاد ارتباط کودکان با طبیعت، عوارض و علائم اختلال کاهش یافت.

کتاب کودک و طبیعت - عبدالحسین وهاب‌زاده

راه حل:

در همین راستا جنبش ها و جریانات بزرگی در جهان شکل گرفته است که هدف خود را برقراری ارتباط مجدد کودکان با طبیعت قرار داده اند؛ هم برای داشتن کودکانی سالم تر، خلاق تر و توانمندتر و هم برای حفاظت از طبیعتی که پایه های زندگی بشر بر آن استوار گشته است.
به عنوان مثال درآمریکا جنبشی به نام «هیچ کودکی در داخل نمانَد» (No Child Left Inside1) آغاز شده است که مورد تایید و حمایت ۵۸ سازمان و انجمن ملیِ فعال در زمینه‌ی کودکان و طبیعت می باشد. یکی از آنها فدراسیون ملی حیات وحش آمریکا است که برنامه‌ی بزرگی برای آشنایی ۱۰ میلیون کودک با طبیعت آغاز کرده است۲٫
حتی قانونی به همین نام یعنی «کودکی در داخل نمانَد» در مجلس نمایندگان آمریکا در ۲۲ آوریل ۲۰۰۹ (روز زمین) به تصویب رسید، (No Child Left Inside Act of 2009) که اهمیت ارتباط کودکان با طبیعت و آموزش های زیست محیطی به آنها را نشان می‌دهد.
مثال دیگر برنامه ای است که به ابتکار «جین گودال» شکل گرفته است؛ او فعال محیط زیست است و سالهاست که از هرسال ۳۰۰ روز آن را در سفر است. جین گودال که سازمان ملل او را به عنوان سفیر صلح خود برگزیده، پایه‌گذار برنامه‌ی ریشه ها و جوانه هاست که اکنون در ۱۳۴ کشور دنیا فعال است، برنامه ای که به کودکان دانش،‌ ابزار و انگیزه می دهد تا برای بهبود محیط زیست شان و کیفیت زندگی انسان ها و حیوانات قدم بردارند.

فرایندها و دستاوردهای پروژه سفرهای آقای کِرم

در همین راستا، این پروژه نیز با راهنمایی استاد برجسته‌ی بوم شناسی کشور، عبدالحسین وهاب زاده و همگام با سایر جریان های فعال در جهان، هدف خود را آشتی کودک با طبیعت تعریف می نماید و برای تسهیل ارتباط مداوم کودکان با طبیعت برنامه ای به شکل زیر تعریف می نماید:

- سفرهای ویژه کودکان: مخاطبان سفرهای آقای کرم، کودکان سن ۵ تا ۱۲ سال هستند که پروژه برای این کودکان به طور منظم سفرهایی به طبیعت برگزار می کند. در این سفرها حضور دست کم یکی از والدین ضروری است.

- آگاه سازی والدین: با توجه به اینکه حضور دست کم یکی از والدین در سفرها ضروری است، پروژه فرصت تعامل با والدین کودکان را دارد. زمانی که کودکان در بازه زمانی شکل گیری شان هستند، رفتار اطرافیان به خصوص والدین بسیار تعیین کننده است، کودکان با حساسیت نسبت به عناصر طبیعی به دنیا می آیند، این حساسیت می تواند در جهت مهر، شوق و احترام هدایت شود یا در جهت ترس، بیگانگی و نفرت. پروژه در حین برگزاری سفرها تلاش می کندآنها را از تاثیری کلیدی که بر فرزندانشان دارند، آگاه کند و واکنش والدین را به عناصر طبیعی و همسایگان ما در طبیعت اصلاح کند. علاوه بر این برای والدینی که چند بار متوالی همراه با فرزندشان در سفرها شرکت کرده اند، جلساتی جداگانه ترتیب داده می شود تا درباره ضرورت و چرایی ارتباط کودکان شان با طبیعت بیشتر بدانند، از تاثیراتی که ارتباط با طبیعت بر کودکان شان داشته است،‌ سخن بگویند و راه های تداوم بخشیدن به آن را بررسی کنند.

- تشکیل باشگاه های کودکانه: برای تداوم بخشیدن به رابطه‌ی کودکان با طبیعت، به این نحو عمل می شود که کودکانی که چند برنامه متوالی را به صورت پیگیر شرکت کرده اند، انتخاب می شوند و به صورت یک باشگاه (گروه) سازمان داده می شوند. پروژه سفرهای آقای کرم برای اعضای هر باشگاه به صورت جداگانه سفر ترتیب می دهد. به هر باشگاه پس از شرکت در چند سفر، کمک می شود تا به صورت مستقل، برنامه سفر به خارج از شهر سازمان بدهد. البته در ابتدا به آنها کمک می شود که از کجا مینی بوس بگیرند، کجا خود را بیمه کنند، لوازم مورد نیاز سفر کدام هستند و از کجا تهیه شوند و…. تا آنجا که اندک اندک در توانایی برگزاری سفر به استقلال برسد.
به مرور زمان بین کودکان و والدین آنها دوستی محکمی در طی سفرهای این باشگاه شکل خواهد گرفت. امید ما این است که این دوستی و ارتباط با طبیعت پایدار بماند. این باشگاه های کودکان همچنین می توانند برای خود پروژه های کوچک ابتکاری در زمینه‌ی حفظ محیط زیست یا کمک به زندگی بهتر انسان ها و یا حیوانات نیازمند تعریف کنند (در این پروژه ها سفرهای آقای کرم و والدین، بدون اینکه بخواهند به پروژه ها شکل و هدف بدهند، نقش تسهیل گر را ایفا خواهند کرد).
این باشگاه ها همچنین بخشی از برنامه ریشه ها و جوانه هاRoots & Shoots (که ابتکار سفیر صلح سازمان ملل، خانم جین گودال، در ۱۳۴ کشور جهان مشغول به فعالیت است) خواهند بود. به این ترتیب هر باشگاه بخشی از یک خانواده جهانی است که همگی فلسفه مشترکی دارند؛ مراقبت از یکدیگر، حیوانات و طبیعت، با امید به زیستن در صلح و هماهنگی با هم و با مادرمان زمین.

- کارگاه های دوستی با طبیعت ویژه کودکان: هر زمان که به دلیلی برگزاری سفر امکان ندارد، برای مثال به دلیل نامساعد بودن شرایط آب و هوا یا کاغذبازی های اداری مدارس و غیره، سفرهای آقای کرم «بُرشی از کیک طبیعت» را به سر کلاس مهد یا دبستان می آورد تا کودکان باز هم بتوانند کمی لذت عمیق ارتباط با عناصر طبیعی را بچشند. معمول این است که یک واحد از اکوسیستم پیش از برگزاری کارگاه از طبیعت برداشته می شود (که پس از آن دوباره به طبیعت بازگردانده می شود) تا کودکان درک بهتری از طبیعت به دست آورند. به عنوان مثال از یک نهر آب فقط یک خرچنگ برای بردن به کلاس ، برداشته نمی‌شود، بلکه مقداری از آب نهر نیز برداشته می شود که مقداری جلبک و موجودات ذره‌بینی که از جلبک تغذیه می کنند و یک ماهی که از جلبک و در برخی موارد از موجودات ذره بینی تغذیه می کند و خودش خوراک خرچنگ است در آن وجود دارد. پس از آن به بچه ها گفته می شود که خود خرچنگ هم غذای برخی پرندگان، روباه و شغال می شود. به این ترتیب دیدگاهی فراگیر و سیستمی به طبیعت، به کودکان ارائه و آموزش داده می‌شود. همچنین در این کارگاه ها به کودکان کمک می شود تا ارتباط فیزیکی با حیوانات برقرار کنند و بر ترس های بی دلیل خود غلبه کنند. ترس هایی که در آینده موجب دوری و بیگانگی از طبیعت خواهند شد.

-آگاه سازی مربیان و معلمان: در برگزاری کارگاه های دوستی با طبیعت، علاوه بر کودکان، هدف دیگری نیز دنبال می شود که تعامل با مربیان و معلمان کودکان می باشد. کودگان هر روز زمان قابل توجهی را با مربی / معلم خود در ارتباط هستند، کودکان به شدت از او تاثیرپذیر هستند و دیدگاه، الگوهای رفتاری و نحوه واکنش او اثر عمیقی بر ساختار شخصیتی و رفتاری کودک دارد. به همین جهت پروژه به دو شیوه تعامل و کار با مربیان و معلمان را در دستور کار خود دارد. قبل از برگزاری کارگاه در مهد یا مدرسه، جلسه ای نیز به ارتباط و تعامل با مربیان یا معلمان اختصاص می یابد. شکل دیگر برقرار ارتباط با مربیان و معلمان برگزاری کارگاه و یا گردهمایی های ویژه آنان است که چگونگی و شکل تاثیر آنان بر کودکان و پیامدهای این اثرگذاری ها بر رشد کودکان و نیز محیط زیست ایران در دراز مدت، تشریح می شود.

 

دستاوردهای پروژه:

برگزاری این سفرها در سه بعد دارای دستاورد است:
اول) تاثیر طبیعت بر کودکان از نظر بروز، رشد و شکوفایی استعدادهای درونی کودکان (همچنان که ذکر شد تحقیقات علمی بسیاری در دست است که ارتباط کودک با طبیعت را در بروز، رشد و شکوفایی استعدادهای درونی کودک نه تنها موثر می داند بلکه این ارتباط را بسیار ضروری نیز می داند):
اختلال کمبود طبیعت Nature Deficit Disorder واژه ای است برای اشاره به پیامدهای جدایی انسان و زیستگاهش، که اولین بار توسط ریچارد لوو در سال ۲۰۰۵ در کتاب «آخرین کودک در جنگل» مورد استفاده قرار گرفت. لوو می گوید: کودکانی که در طبیعت بازی می کنند کمتر احتمال دارد بیمار شوند، دچار استرس یا حالت تهاجمی بشوند و قابلیت تطبیق بیشتری در هنگام روبه رو شدن با تغییرات پیش بینی نشده زندگی، دارند.

دکتر استفان کلرت استاد دانشگاه Yale در یکی از جدیدترین کتاب هایش با عنوان «ساختن برای زندگی: طراحی و درک رابطه انسان-طبیعت» فصلی به «طبیعت و رشد کودک» اختصاص می دهد و می نویسد: بازی کودکان در طبیعت ، بخصوص در اواسط دوران کودکی ، از نظر رشد ظرفیتهای خلاقیت ،حل مسأله ،و رشد عاطفی و شناختی کودک اهمیت ویژه یی دارد.

“دیدگاه من برپایه ی این واقعیت استوار است که مطالعات کودک در طبیعت ،فرهنگ و جامعه نشان داده که دوره یی خاص و نه چندان شناخته شده از کودکی ، بین ۵ و ۶ تا ۱۱ و ۱۲ سالگی – یعنی بین تلاشهای اولیه کودک تا رسیدن طوفان نوجوانی – وجود دارد که جهان ِ طبیعت به شیوه‌ای بسیار ماندگار و به یاد ماندنی از جانب کودک تجربه می شود و به این ترتیب حسی از پیوستگی و تداوم عمیق با فرایندهای طبیعی در او شکل می گیرد . این خود گواه مسلمی است بر وجود پایه های زیست شناختی برای درک شهودی”.
نقل از ادیث کاب (Edith Cobb) در کتاب The Ecology of Imagination in Childhood.Daedalus,88(3) 1959

دوم) ایجاد علاقمندی و حساسیت نسبت به زیبایی ها و اهمیت طبیعت و محیط زیست نه از طریق روش های نظری بلکه از طریق یک کار عملی-میدانی ادامه دار (سفرهای مداوم به طبیعت). امید است این کودکان در آینده زمانی که به عنوان یک صنعتگر، مهندس یا پزشک، نجار و… در جامعه مشغول به کار شدند، احساسات و خاطره های زیبایی که در طبیعت دارند، به آنها انگیزه بدهد تا در کار و زندگی روزانه خود تصمیمات شان را با در نظرگیری محیط زیست انجام بدهند و حتی برخی از آنها فعالین جدی حوزه حفاظت از محیط زیست بشوند.

سوم) شکل گیری باشگاه هایی متشکل از کودکان
که خود در سه بعد تاثیرات مثبتی در پی دارد:
الف) با شکل گیری این باشگاه ها کودکان اندک اندک به صورت مستقل سفرهایی به طبیعت ترتیب می دهند و وابستگی این بچه ها (برای ارتباط با طبیعت) به مجریان پروژه به صورت تدریجی صفر می شود.
ب) در هر باشگاه کودکان به ابتکار خود پروژه هایی تعریف می کنند و کارهای کوچکی انجام می دهند. این از آن جهت حائز اهمیت وافر است که کودکان از سن کم به تمرین کار گروهی پرداخته اند. توانایی ای که به شدت جامعه ما به آن نیاز دارد.
پ) با تکمیل این پروژه ها اتفاقات مثبت هر چند کوچکی هم برای محیط زندگی و یا انسان ها و حیوانات پیرامون این کودکان رخ می دهد و هم اعتماد به نفس این کودکان با دیدن نتایج کارشان افزایش می یابد. و این مهم است که هر یک از ما درک کند که هر فرد ما در تغییر شرایط می تواند نقشی ایفا کند.

چهارم) آگاه سازی والدین: به نحوی که والدین در ارتباط عمیق پیوسته با فرزندشان هستند، با آگاهی رفتاری انتخاب کنند که تاثیر مثبت بر رشد استعدادها و آینده فرزندشان داشته باشد. از دستاوردهای پروژه تعامل و انتقال اطلاعات به والدین برای اتخاذ رفتار صحیح در مقابل کودکان شان است.

پنجم) آگاه سازی مربیان و معلمان: اگر یک مربی یا معلم ابتدایی بداند که کودکانی که او با آنها در ارتباط است، در حساس ترین دوره زندگی شان هستند، اهمیت رفتار خود را درک می کند. از دستاوردهای پروژه کمک به مربیان ومعلمان برای عمق بخشیدن به اطلاعات خود درباره جنبه های مختلف رشد کودک و اهمیت و چرایی ارتباط کودک با طبیعت از منظرهای مختلف می باشد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


شش + = 12

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>